Fjordbygder i forandring

Av Jon Tvinnereim og Oddbjørn Melle
Utgjeve av Sparebanken Volda Ørsta 2003 
512 s.
ISBN 82–303-0069-0
Pris: kr 250,-
Framsideutforming: Snø Grafiske AS, Dombås

 

Forord
I slutten av 1990-åra planla leiinga i Volda og Ørsta Sparebank å lage ei jubileumsbok til 150-årsjubileet for banken i 2003. Hausten 1999 vart underskrivne beden om å lage plan for boka. Eg utarbeidde ei prosjektskisse i samarbeid med administrerande banksjef Harald Indresøvde og styreleiar Bjarne Rekkedal. Arbeidet tok så smått til alt i 2000. Oddbjørn Melle vart engasjert til å skrive ein del av boka.
I 2002 skifta sparebanken namn frå Volda og Ørsta Sparebank til Sparebanken Volda Ørsta. Det opphavlege namnet på banken var Voldens og Ørstens Sognes Sparebank. Dette namnet var ikkje ofte brukt, men i meir formelle samanhengar finn vi det i protokollar og dokument så seint som i 1870-åra. Det vanlege namnet i bankens brevskifte på denne tida var Voldens Sparebank, og etter kvart også Voldens og Ørstens Sparebank. I samband med fornorskinga av det norske namneverket kring 1918 vedtok forstandarskapet å endre namnet til Volda og Ørsta Sparebank. 
I denne boka bruker vi dette namnet i framstelling som gjeld tida fram til 2002 når det ikkje er spesiell grunn til å nytte dei eldre namna. I det som gjeld tida etter 2002, bruker vi sjølvsagt det nye namnet på banken.
Det er tidlegare laga eit hefte og ei bok i samband med jubileum for Sparebanken Volda Ørsta. Heftet kom ut til 50-årsjubileet i 1904. Det er på 21 sider, er laga «ved Direktionen», og prenta av M. Aarflots Bogtrykkeri. Utanom nokre ord om opphavet til banken, om forretningsordning, regelverk og styre, vart det i heftet presentert utdrag av banken sine rekneskapar gjennom dei femti første åra. 
Også til hundreårsmarkeringa for banken i 1953 bestemte styret og forstandarskapet å lage ei jubileumsbok. Bankleiinga engasjerte lektor Odd Vollan frå Ålesund til å skrive hundreårssoga. Ein grunn til at ein forfattar utanfor Volda–Ørsta-miljøet vart vald til å skrive boka, var at bankleiinga ville ha ei uhilda vurdering av banksoga. Det hadde gjennom åra vore ein del strid kring styringa av sparebanken i Volda. Mykje av det som låg bak konfliktane, var bygdestrid mellom Volda og Ørsta. Odd Vollan sette som mål for arbeidet sitt å «koma fram til det som eigentleg hende, og ikkje gjeva det att som ein dom», som han skriv i «Attersyn».1 Jubileumsboka med tittelen Volda og Ørsta Sparebank 1854–1954 kom ut i 1953.2 Det er ei bok både om sparebanken gjennom dei første hundre åra og om utviklinga av næringslivet og kulturlivet i Volda og Ørsta i denne perioden.
Boka som no blir lagd fram i samband med 150-årsjubileet for sparebanken, handlar også om både banken og bygdene ikring, men hovudvekta er her lagd på utviklinga i bygdene i den tida banken har eksistert. 
Som andre sparebankar har Sparebanken Volda Ørsta vore ein sentral institusjon for sin region. I mange samanhengar har banken vore både deltakar og pådrivar i utforming og omforming av lokalsamfunnet. Målet for boka har vore å trekkje opp hovudlinjer i bygdeutviklinga i den tida banken har vore i drift, og samtidig få fram banken sin medverknad i det som har skjedd. 
Det seier seg sjølv at det var uråd å ta med alle sider av utviklinga i bygdene og banken gjennom 150 år. Det har vore mange vanskelege val å ta undervegs, og mykje stoff som godt kunne ha vore med, har vi måtta la liggje. Vi har lagt vekt på tema som har hatt nær tilknyting til sparebanken på ulike måtar, men utan å avgrense framstellinga til det som banken har vore direkte med i. 
Vi har prøvd å vise hovudtrekk i dei samfunnsmessige forandringane i banken sitt nedslagsfelt gjennom 150 år. Landbruket med attåtnæringane har ein sjølvsagd plass i framstellinga ettersom sparebanken i stor grad har vore banken for bøndene i Volda og Ørsta i heile perioden. Elles møter vi Ørsta som industribygd, Volda som utdanningssenter og Vartdal som fiske- og fangstbygd. Slik skulle dei samfunnsmessige særdraga til dei ulike bygdene kome fram. Utviklinga er stort sett følgd kronologisk, likevel slik at somme tema overlappar fleire av hovudbolkane for å lette samanhengen for lesaren.
Volda og Ørsta Sparebank vart oppretta ved innleiinga til ein periode med sterk modernisering av Bygde-Noreg. Då banken runda hundre år, stod både banken og bygdene på terskelen til ei tid med endå større og meir gjennomgripande forandringar. Det fall naturleg å leggje stor vekt på utviklinga frå 1950-åra til notida. 
At Odd Vollans bok dekkjer dei første hundre åra av banksoga, er ein openberr grunn til ei slik prioritering. På den andre sida var det rimeleg å ta med heile perioden frå banken vart skipa for å sjå utviklinga både av bank- og bygdesoga i samanheng. Odd Vollans bok er dessutan utseld. 
Oddbjørn Melle har skrive om utviklinga av industri, havfiske og havbruk 
i Volda–Ørsta-området frå første delen av 1900-talet og om utbygginga av dei høgare skulane i desse bygdene. Jon Tvinnereim har skrive heile den første hovudbolken som går fram til mellomkrigstida. Han har også skrive om utviklinga av banken, landbruket med attåtnæringar og om samferdsel i heile perioden. Innleiingane i dei fire hovudbolkane har Jon Tvinnereim og Oddbjørn Melle skrive i lag. I innhaldslista er artiklar av Tvinnereim merkte med JT, artiklar av Melle med OM.
Ola Alsvik ved Norsk lokalhistorisk institutt har lese, vurdert og kommentert manuskriptet. Terje Aarset har vore språkkonsulent. Han har elles vore til stor hjelp med si røynsle frå bokproduksjon og sine kunnskapar om Volda- og Ørsta-området. Banksjef Harald Indresøvde og tidlegare styreleiar Bjarne Rekkedal har vore referansegruppe og følgt framdrifta av arbeidet. Bokbunaden er ved Bjarne Fossøy i Snøhetta forlag, Lesja. Ein god del av dei nye fotografia er tekne av naturfotograf Gunnar Wangen og Erlend Krumsvik. 
Underskrivne har planlagt og hatt ansvar for framdrifta i prosjektet. Eg skuldar alle dei som er nemnde ovanfor, stor takk for arbeidet dei har utført, for nyttige råd, og for hyggelege samtalar og godt samarbeid. Mange i tillegg til dei eg har nemnt, har gjeve verdifull hjelp undervegs, gjennom samtalar, ved å skaffe bilde, lese og kommentere manuskript og ved å syne interesse for arbeidet på anna vis. Utan å nemne nokon særskilt takkar eg dei alle. 


                                                    Volda i august 2003
                                                         Jon Tvinnereim

 


Kjære lesar
Det er ei glede for oss å presentere deg for jubileumsboka vår, Fjordbygder i forandring.
Det er ein stor milepæl for ein bank å bli 150 år. Det er slett ikkje alle bankar som når den alderen. Talet på sparebankar har minka jamt og trutt frå vel 600 kring 1960 til om lag 125 i dag. Det er såleis all grunn til å markere eit slikt åremål, og det skal vi gjere på mange måtar. Den boka du no har i handa, er kanskje det viktigaste, i alle høve det mest varige, av jubileumstiltaka våre.
Styret i banken byrja tidleg å tenkje på jubileet, og det første vi tok tak i, var å planleggje ei jubileumsbok. Allereie i 1999 sette styret ned boknemnd med dåverande styreleiar Bjarne Rekkedal og adm. banksjef Harald Indresøvde som medlemmer. 
Styret la til grunn for arbeidet at boka skulle vere mykje meir enn ei tradisjonell banksoge. Vi ønskte først og fremst ei bok om utviklinga og omforminga av det distriktet banken har arbeidd i gjennom desse 150 åra. Hovudvekta skulle leggjast på nærings- og kulturutviklinga. Banken si rolle i bygdeutviklinga skulle omtalast der det var naturleg, og i tillegg skulle hovudtrekka i banken si utvikling frå 1853 til i dag vere med. Boka skulle ha høgt fagleg nivå og vende seg til eit breitt publikum. Det skulle såleis vere eit verk som kombinerte det folkelege med det faglege. Det vart lagt vekt på å gjere boka lesarvenleg, med godt utstyr og mange illustrasjonar. Styret ville kort sagt ha ei praktbok, og det har vi fått. 
Jon Tvinnereim laga plan for boka og vart tilsett som hovudforfattar. Han har òg vore ansvarleg for framdrifta i arbeidet. Oddbjørn Melle vart engasjert som medforfattar. Dette har synt seg å vere gode val. Begge har solid fagleg bakgrunn frå Høgskulen i Volda samtidig som dei kjenner distriktet svært godt både frå lokalhistorisk arbeid og på annan måte. Begge to har i tillegg ein «lett penn» og ein forteljande stil som vi trur vil gjere boka interessant for folk flest. 
Styret er svært godt nøgd med arbeidet deira, og vi er ikkje så reint lite stolte over å kunne gi ut denne boka. Vi ser dette arbeidet som ein viktig del av allmennsoga for Volda og Ørsta, og håper og trur boka skal vere til nytte og glede ikkje berre for voldingar og ørstingar, men også for andre i åra framover.


            Jarl Schrøder                                     Harald Indresøvde
        styreleiar administrerande                             banksjef

 

 

Innhald
Føreord 5
Kjære lesar 7
Gamle grendi i ny tid (JT) 13
(Ca. 1850–1914)
Sparetankar og sparebankar 15 
Ein bygdebank blir til 18
Planar om ein sunnmørsbank 20
Sparebank og lånekasse 23
Dei første sparebankane 26
Sparebankrørsla i Noreg 27
Sparebankar i Noreg 28
Inn i pengesamfunnet 29
Pengar å tene – og spare 29
Pengar å bruke 31
Draum i kvardagen 34
Banken og bygdesamfunnet 35
Bank for folk og næringsliv 35
Mange småspararar 37
Krise og gjeldsproblem 38
Innstramming 39
Bank i grannebygda 40
Sparsemd og varsemd 44
Sjølvhjelpt, men ikkje sjølvberga 46
Eit gammaldags samfunn 47
Ei fedrift i 1863 48
Dei vil alltid klaga og kyta … 49
Ein gammal gard 50
Fjordfolk på fiskje 54
Nye båttypar 58
Hjartåbygdingar på vinterfiske 59
Ut på vegom 61
Me skal koma um inkje so brått 63
Landbruk og livsgrunnlag 64
«Enn om vi kledte lia –» 67
Sparebanken blir skuleeigar 69
Marknad og modernisering 70
Meir jordbruk – mindre fiske 72
Meieridrift og meieristrid 74
Sparebanken som pådrivar 77
Bygda blir bygdeby 79
Handel i bygdene 80
Gjennombrot for avisannonsar 81
Frå kyrkjestad til tettstad 82
Banken i bygdeutviklinga 87
Krafttak i kommunikasjon 89
Vegbygging som plikt og plage 90
Eit offentleg vegvesen 92
Frå vòr til bryggje og kai 93
Då dampen kom 95
Voldens Aktiedampskibsselskab 96
Telegraf og telefon 98
Bygdestrid og bankstrid 100
Politikk og palassrevolusjon 100
Politikk og bank 101
Kamp mot Aarflot-dynastiet 103
Nye folk og nye skikkar 106
Venegnag og strid mellom grannar 110
Eigen bank i Ørsta 112
Banken under gransking 113
Bygdemoral og bankmoral 116
Vekst og vanskar 119
(Ca. 1914–1945)
Krise – og nyskaping 119
På kanten av stupet (JT) 121 

Bankane mot bankerott 121
Bankras på Møre 122
Vekst og varsemd 123
Akkord og oppsving 124
Administrerande direktør 126
I smulare farvatn 127
Målbruk og målbyte 129
Frå Røysgarden og attende (1853–1934) (JT) 131
Bank i borstova 131
På flyttefot 132
Tilbake til Røysgarden 134
Bankbygg for si tid 135
Bank på gamlemåten 138
Krigstid og pengeflaum 141
Nytt og gammalt i næringslivet (JT) 143
Ingen gjerandslaus 143
Modernisering av modernæringa 146
Mekanisering 150
Gardsdrift på Folkestad 154
Planteskule og skogplan 156
Fjordfisket, livsstil og leveveg 159
Notfiske og notlag 161
Båtbygging til dals og i fjordbygdene 163
Pelsdyravl og revefeber (JT) 165
Gammal næring blir ny 166
Prøving og feiling 167
Orm i revegarden 168
Sunnmøre – eit kjerneområde 169
Pionerar og pionerånd 172
Platinasykja 173
Spesialisering og stordrift 174
Mellom gammalt og nytt 174
Samordning i samferdsla (JT) 176
Vegkrav og vegbygging i krisetid 178
Jernbane til Volda og Ørsta? 179
Sjø og land hand i hand 180
Frå hest til hestekrefter 181
Fusjonar og fjerntrafikk 182
Møre-ekspressen og bybuss i Volda og Ørsta 184
Inn i Fjord1 185
Frå handel og handverk til industri (OM) 187
Utsyn 187
Handelshuset Svendsen 189
Ørsta Landhandel 194
Handelskapital flyt til bankane 196
Landhandelen som holdingselskap 198
Inn i industrisamfunnet (OM) 200
Kommunen og sparebanken skaffar elektrisitetsverk 200
Likskapsideal og sjølvhevding 203
Volda sin maritime tradisjon 204
AS Volda Mek. Verksted 207
Sparebanken gir førstehjelp 209
Frå husflid til småindustri 210
Industrimagneten Ørsta 214
Bransjar og bedrifter 216
Trikotasje og konfeksjon 216
Møbelbransjen 220
Grepa og Mjelva Fabrikker 222
Lokal vekst i krisetider 225
Urbanisering og reguleringsplanar 226
Etterkrigsoptimisme og gjenreising 233
(Ca. 1945–1975)
Oppbrot og omskaping 233
Traktorisering og rasjonalisering (JT) 238
Nyskaping og tradisjon 238
Utkant i Jordbruks-Noreg 241
Frå muskelkraft til maskin 242
Rasjonalisering og kostnadsauke 244
Gjeld og krise 245
Industriell glanstid (OM) 246
Etterkrigsoptimisme 247
Møbelbransjen 250
Åslids Møbelfabrikk 251
Impulsinnhenting og omstilling 252
Sandvik & Co. – mannen og bedrifta 254
Møbeleksport – Westnofa 255
Laminette – ein stol og ein produksjonsteknikk 258
Ørsta Stålindustri A/S 259
Organisasjonsskepsis 265
Grepa og Mjelva Fabrikker 267
Institusjonelle løftestenger 271
Sunnmørsmønsteret – småskalastrukturen 275
Overgangstiåret 278
Industrivurdering i 1972 280
Marknadsstyrt modernisering 283
(Ca. 1975–2003)
Landbruket frå utbygging til nedbygging (JT) 287
Ved eit vegskilje 287
Aksjon og opptrapping 288
Kvotar og toprissystem 290
Frå samdrift til stordrift 291
Garden som attåtinntekt 292
Storm og stillstand 293
Marknad og politikk 295
Banken for bøndene 297
Landbruk i motbakke 298
Framtid for landbruket? 299
Nisje og attåtnæring 303
Industri i ei avindustrialiseringstid (OM) 305 
Industrien vert distriktsnæring 306
Ørsta Stålindustri ekspanderer 307
Framand eigarskap 311
Scana Volda 311
Helkama Grepa 315
Stålnisjar 316
Frå Møre Maskinfabrikk til Rolls-Royce Marine 318
Energipolitisk avregulering 320
Tussa: Elverkssamling på Søre Sunnmøre 321
Plastrevolusjonen på Vartdal 325
Industritendensar rundt 2000-årsskiftet (OM) 330
Profiljustering: meir næringslivsbank 330
2001: Sparebanken ropar varsku 330
Kunnskapsindustri? 332
Lokal eigarskap i forvitring 334
I austerveg 336
Sunnmørsstrukturen under press 337
Havfiskebygda Vartdal (OM) 339
Med blikket mot havet 340
Fabrikktrålaren – industri på havet 342
Strukturendring, rasjonalisering og kvotehamstring 348
Før og no 351
Akvakultur og havbruk (OM) 354
Eksperiment-tida: biologi og politikk 356
Frå klondyke til krise – med reprise 357
Pan Fish beiter seg inn i sunnmørsfjordane 360
Frislepp versus regulering 361
Bankar, politikk og laks 362
På sjølvstyr – utan sjølvdisiplin 364
Oppdrett, villaks og miljø 365
Dei store samferdselsprosjekta (JT) 370
Flyplass på Indrehovdevatnet 371
Eiksundsambandet 373
Kvivsvegen 374
Bygda nærare byen 375
Frå folkeopplysning til forsking (OM) 377
Ei reise anno 1872 for folkeopplysning og målsak 377
Lesande bønder i ein lærande region 381
Skulestaden i emning 382
Henrik Kaarstads lærarskule 385
Ungdomslaga – folkelege akademi 391
Møre Folkehøgskule 395
Olav Ristes gymnas 398
Lars Løvolls handelsskule 402
Distriktshøgskulen – eit statleg initiativ 408
Tradisjon og fag 411
1994: Høgskulen i Volda 413
Høgskulen og bygdesamfunnet 416
Fag og forsking 417
Møreforsking 419
Langtidsperspektivet 423
Nynorsk kultursentrum 424
Lokalavisene – forum for den lokale samtalen 429
Bank for forbrukarsamfunnet (JT) 432
Frå bondebank til bustadbank 432
Moderne forbruk 433
Bankbygg for framtida (JT) 435
Nybygg for ei ny tid 435
Eige bygg eller leige? 436
Praktbygg i Røysgarden 437
Lasaron i smoking 437
Bankbygg i Ørsta (JT) 439
Sparebanken i Ørstavik 439
Hjørundfjord Sparebank 440
Vartdal Sparebank 441
Fusjon eller sjølvstende? (JT) 442
Regionbank som ultimatum 443
Strukturrasjonalisering og stordriftsfordel 444
Fusjonstid 444
Massivt fusjonspress 446
Fusjoner eller forsvinn 447
Fusjonsbølgja på Sunnmøre 449
Tre bankar blir til ein 450
Lokalisering og lokalpatriotisme 451
Frå tja til ja 453
Nye signal 455
Periferi mot sentrum 456
Loddet kasta 458
Nei under tvil 459
Ringen slutta 459
Lukkeleg som liten? 462
Frå sparebank til aksjebank? 463
Den store bankkrisa (JT) 464
Avregulering og frislepp 465
Jappetid og ukultur 467
Store tap, stor bekymring 468
Kritikk ovanfrå 469
Vendepunktet 471
Snuoperasjonen 472
Riper i lakken? 474
Ein sterkare bank 477
To kriser – to oppsving 478
Bygdebank og bedrift (1853–2003) (JT) 479
Organet for dei store anledningar 479
Styret i førarsetet 483
Administrerande direktør og banksjef 484
Mannsbastion for fall 485
Mot einskapleg styring 486
Tradisjon og omstilling (JT) 487
Marknadsføring 487
Frå gåver til sponsing 489
Mindre gåver til fleire 489
Databank – framsteg for dei fleste 491
Heimebanken best 492
«Det vi vil, det får vi til» 493
Formenn i styret 1863–2003 496
Tilsette i Volda og Ørsta Sparebank 497
Vedlegg 501
Intervju 503
Notar 504
Litteratur 511
Personregister 515